Զվարթնոց տաճար, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ

Զվարթնոց տաճար

Զվարթնոց տաճարը գտնվում է Վաղարշապատի մոտ՝ Արմավիրի մարզում, Երևանից ոչ հեռու։ Այն Հայաստանի ամենանշանավոր վաղ միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձաններից է և ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

Տաճարը կառուցվել է 7-րդ դարում՝ 643–652 թվականներին, Ներսես Գ Շինարար կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ։ Զվարթնոցը նվիրված էր Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչին և համարվում էր իր ժամանակի ամենատպավորիչ կառույցներից մեկը։

Տաճարի անվանումը՝ «Զվարթնոց», սովորաբար կապվում է «զվարթուն»՝ երկնային, ուրախ հոգիների կամ հրեշտակների գաղափարի հետ։

Զվարթնոցը առանձնանում էր իր յուրահատուկ կենտրոնագմբեթ, շրջանաձև կառուցվածքով։ Տաճարը ունեցել է մի քանի հարկ և բարձր կենտրոնական գմբեթ։ Նրա սյուների ու պատերի վրա պահպանվել են հարուստ զարդաքանդակներ՝ խաղողի որթերի, նռների, կենդանիների և այլ պատկերներով։

Ըստ պատմական աղբյուրների՝ Զվարթնոցը մեծ ազդեցություն է ունեցել հետագա հայկական և նույնիսկ արտասահմանյան ճարտարապետության զարգացման վրա։ Հետաքրքիր է նաև, որ միջնադարյան աղբյուրները պատմում են՝ Բյուզանդիայի կայսր Կոստանդին Գ-ը, այցելելով Հայաստան, այնքան էր տպավորվել Զվարթնոցով, որ ցանկացել էր նմանատիպ տաճար կառուցել Կոստանդնուպոլսում։

Տաճարը ավերվել է մոտ 10-րդ դարում, հավանաբար երկրաշարժերի և այլ պատճառների հետևանքով։ Դարեր շարունակ այն մնացել էր ավերակների տակ, մինչև 20-րդ դարի սկզբի պեղումները։

Այսօր այցելուները կարող են տեսնել Զվարթնոցի պահպանված սյուները, պատերի հատվածները, զարդաքանդակները և հնագիտական տարածքը։ Տաճարի կողքին գործում է նաև թանգարան։

Զվարթնոցը հայ ճարտարապետության հանճարի և 7-րդ դարի Հայաստանի մշակութային ու շինարարական բարձր մակարդակի վառ ապացույցներից է։